Ontwerp

In samenwerking met Respons (Veerle Alkemade en Catherine Koekoek) en Rotterdams Wijktheater (Liselot van de Geer, Stefan van Hees, Jasmina Ibrahimovic, Joost Roskam) en Bovrie (Bert Jan van de Bosch)
Foto’s Jingwen Gan en Aad Hoogendoorn
Opdrachtgever eigen initiatief / open oproep
Mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds voor Creatieve Industrie
Jaar januari 2023 - oktober 2025
Medewerkers vanuit Falsework Joaquim Boendermaker, Jingwen Gan, Markus Köhler, Camille Grall
Downloads Reflectie Stimuleringsfonds en Slotessay Stimuleringsfonds

Podiumruimte is een maatschappelijk betrokken project met een agenderende rol binnen zowel het professionele domein als een breder maatschappelijk discours. Het vult de kennislacune over informele democratische plekken in het denken over zowel architectuur als politiek. Podiumruimte beoogt het voeden van een gesprek over een kwalitatieve en toegankelijke leefomgeving als een absolute voorwaarde voor een goed functionerende democratie. 

De rol van informele stedelijke ruimten in formele democratische processen – en het ontwerpen van die rol en ruimten – is de essentie van ontwerpend onderzoek Podiumruimte. Hoewel de relatie tussen ruimtelijk ontwerp en (informele) politieke processen evident is, vormt de invloed die informele publieke ruimtes spelen bij het versterken of juist verder ondergraven van de democratie op dit moment geen expliciete factor bij het vormgeven van de gebouwde omgeving. Door een nieuw perspectief te bieden op stedelijke ruimte, en vooral op het ontwerpen daarvan, roept Podiumruimte op tot een meer bewuste invulling van de ontwerppraktijk. 

Het vertrekpunt voor Podiumruimte is het wijktheater: een theatervorm die, vanuit een collectief en inclusief totstandkomingsproces, persoonlijke en ongehoorde verhalen van stadsbewoners presenteert. Dat gebeurt op plekken waar die verhalen impact kunnen maken, of die betekenisvol/impactvol worden doordat ze onderdeel worden van een voorstelling. Theatervoorstellingen ontstaan, middels een proces van co-creatie, vanuit de persoonlijke ervaringen van bewoners: hun verhalen veranderen gedurende het proces in theaterproducties—en zijzelf voor even in acteurs.

Het onderzoek leidde onder andere tot het ontwerp voor een imaginair ‘ideaal’ Wijktheatergebouw: een theater waar publiek en acteurs elkaar in twaalf archetypische, dagelijkse ruimtes ontmoeten: de slaapkamer, de kantine, het park, de keuken. De maquette is geen letterlijk ontwerp, maar een denkmodel: een manier om gesprekken te voeren over wat mensen nodig hebben om hun stem te laten horen en politiek te maken. Deze ruimtes representeren de plekken waar democratie ontstaat, van de intimiteit van de slaapkamer tot de publieke ruimte waar mensen elkaar ontmoeten en verhalen delen.

Ontwerpend onderzoek naar informele democratische ruimtes

Podiumruimte (met Respons)

In samenwerking met Respons (Veerle Alkemade en Catherine Koekoek) en Rotterdams Wijktheater (RWT)
Foto’s Michelle Urbiztondo
Opdrachtgever Eigen initiatief / open oproep
Mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds voor Creatieve Industrie
Status Gerealiseerd
Jaar December 2024
Medewerkers vanuit Falsework Jingwen Gan

All the world’s a stage, schreef Shakespeare, and all the men and women merely players. Maar het omgekeerde is ook waar: the Stage is all the World.

Soms hebben kleine gebaren een grote impact. Voor de voorstelling Weerzien van het Rotterdams Wijktheater ontwierpen Falsework Architecture en Respons een serie zachte elementen die zitmeubels én metgezellen zijn. Gedurende een avondvullend theaterprogramma draagt iedere bezoeker uit het publiek een eigen metgezel mee op een reis langs waargebeurde verhalen over ontmoeten en uiteengaan. Op die reis versmelten vertelling, omgeving, publiek én decor tot een meeslepend narratief. Persoonlijke, ontroerende en soms ook confronterende gebeurtenissen uit de levens van anderen vormen zo het vertrekpunt voor een persoonlijke reflectie op vriend- en gemeenschap. Aan het eind van de avond hangen alle metgezellen gezamenlijk aan de wand, als achtergrond voor de afsluitende ontmoeting waarbij we elkaar weerzien: het diner.

De metgezellen voor Weerzien zijn onderdeel van een grotere verkenning van (ruimtelijke) rechtvaardigheidsbeginselen. We onderzoeken het domein van de informele democratie: alle plekken waarin we onze (politieke) mening vormen en toetsten, voordat deze een stemhokje bereikt. Alledaagse plekken waar informele ontmoetingen in een democratische samenleving plaatsvinden. De reis van de stem is lang, en voert langs slaapkamers, keukentafels, vergaderruimten, schoolpleinen, parken, bibliotheken, enzovoorts -  plekken waarin we, meestal onbewust, onze democratische rechten uitoefenen via uitwisseling met de ander. Het project Podiumruimte formuleert een nieuw perspectief op dit informele domein, en beoogt ons (meer) bewust te maken van de politieke dimensie van de ogenschijnlijk a-politieke dagelijkse routines in wereld om ons heen.

Decorstukken/zitmeubels voor theatervoorstelling

Weerzien (met Rotterdams Wijktheater)

In samenwerking met Bovrie (Bert Jan van den Bosch)
Foto’s Paul Swagerman
Opdrachtgever Gemeente Rotterdam
Status Gerealiseerd
Tentoontesteld Dutch Sustainable Fashion Week Rotterdam 2023 en Salone del Mobile Milano 2024
Jaar 2023 - 2024 

De Gemeente Rotterdam vroeg Falsework om een ruimtelijke interpretatie te maken van het rapport ‘Mode in Rotterdam’ uit 2023. Dat rapport, geschreven door Esther Munos Grootveld, beschrijft de fijnmazige vertakking van de verschillende partijen, instellingen en individuen die zich bewegen in de mode-industrie in Rotterdam, met de nadruk op sustainable fashion. 

De ruimtelijke interpretatie van ‘Mode in Rotterdam’ heeft zich geconcentreerd op Rotterdam-Noord vanwege de vele reeds aanwezige mode-infrastructuren in dit stadsdeel. Hoe maak je van Rotterdam-Noord een duurzaam mode-district? Kan de hele keten van duurzame mode zichtbaar en ervaarbaar worden gemaakt voor het publiek? Wat is daar ruimtelijk voor nodig?

De studie resulteerde in het concept van het Rotterdam Garment District: een stadsdeel waar productie en consumptie van duurzame mode zichtbaar de identiteit van de wijk dragen. Falsework ontwierp in samenwerking met Bovrie een modulair meubelsysteem dat herkenbaar is en tegelijkertijd maakbaar voor iedereen die deelneemt aan de keten van duurzame mode in Rotterdam. Dezelfde tafels staan in het naai-atelier én in de winkelstraat. De pashokjes vormen het centrum van de keten: daar komen productie en consumptie van duurzame mode samen. 

Het modulaire meubelsysteem behoeft geen andere verbindingen dan zichzelf: geen schroeven, geen lijm, geen spijkers. Het systeem bestaat uit houten elementen - een blok, een schroef en een stang - waarmee composities van plaatmateriaal kunnen worden samengesteld. Iedereen kan het gebruiken en naar eigen inzicht aanpassen. Het systeem is zowel flexibel als herkenbaar en nodigt uit tot een grote verscheidenheid van toepassingen. De creatieve vrijheid en de blijvende aanpasbaarheid van elementen die met het systeem zijn gemaakt vergroten de interactie met het materiaal. Ze minimaliseren daarmee de afstand tot het maakproces.

Bovrie en Falsework presenteerden het meubelssteem tijdens de Dutch Sustainable Fashion Week Rotterdam 2023 en Salone del Mobile Milano 2024.

De resultaten van deze studie zijn ook toepasbaar op andere delen van Rotterdam en op andere steden. Rotterdam is een ‘casus’ geworden voor het ruimtelijk denken over de mode-industrie in de stad.

Modulair meubelsysteem voor modedistrict

Garment District Furniture (met Bovrie)

Onderdeel van Toekomstperspectief Horst-West
Opdrachtgever gemeente Horst aan de Maas, Wonen Limburg
Locatie Waterstraat, Horst
Status ontwerpstudie
Jaar 2024
Medewerkers vanuit Falsework Jingwen Gan

Huiskamer voor de wijk, buurtcentrum, buurthub; veel van deze programma’s zijn de laatste jaren uit de Nederlandse steden en dorpen verdwenen. Toch hebben ze een cruciale functie voor het laagdrempelig ontmoeten in een wijk.

Voor twee buurten in Horst-West is weliswaar een nieuw wijkcentrum gepland in een nieuwbouwwijk, maar dat te ver om naar toe te lopen voor veel oudere bewoners. Dit ontwerp voor Buurthub Horst biedt een alternatieve ontmoetingsplek op een veel logischere locatie: dichtbij en centraal gelegen tussen twee wijken.

Het ontwerp voor de Buurthub – een klein, publiek gebouwtje – staat op een vanzelfsprekende plek tussen de twee buurten Riet en Mussenbuurt, gelegen langs het bestaande wandelpad dat de speeltuin Merelplein verbindt met de speeltuin Weltersweide. Het ligt bovendien op een zichtlocatie (landmark) die vanuit diverse wegen rondom duidelijk herkenbaar is. Het gebouwtje is zo ontworpen dat het een open voorkant biedt aan alle drie de richtingen waar het langs staat. Zo vindt het overal aansluiting.

De Buurthub verenigt een aantal functies: een publiek toegankelijk toilet – zodat ouderen ook een langer rondje kunnen lopen door de wijk – een postpunt om pakketjes te laten bezorgen, een kleine uitgifte voor consumpties zoals koffie of ijsjes en een ontmoetingsruimte voor de buurt. Er zijn vele goede voorbeelden te vinden van dit soort kleine gebouwtjes die een grote functie hebben voor de hele wijk. Het zou een herkenbaar architectonisch juweeltje moeten zijn, waar iedereen een buurtborreltje of kinderpartijtje wil organiseren.

Onderdeel van Toekomstperspectief Horst-West

Buurthub Horst-West

Onderdeel van Toekomstperspectief Horst-West
Opdrachtgever Gemeente Horst aan de Maas, Wonen Limburg, College van Rijksadviseurs
Status Ontwerpstudie
Jaar 2024

In heel Nederland staan woningen met gesloten maaiveldverdiepingen. Dat heeft een ongunstig effect op de levendigheid van de straat en de openbare ruimte. Het activeren van plintverdieping via transformatie of ‘uitplinten’ biedt kansen voor verbetering.

Deze straat in Horst-West is exemplarisch voor vergelijkbare straten in heel Nederland. De straat kent momenteel twee grote ruimtelijke problemen: 1. het zeer harde profiel, zonder bomen, met overmatig veel parkeren is erg onaantrekkelijk en 2. de gesloten maaiveldverdieping van de blokken aan de oostzijde beperkt interactie tussen binnen- en buitenruimtes en tussen buren onderling. Een geleidelijke transformatiestrategie, gezamenlijk met bewoners, kan de komende jaren de straat sterk verbeteren, zonder te hoeven slopen of zonder bewoners te hoeven uitverhuizen.

De bestaande woningen zijn zeer ruim: drie verdiepingen. Ook de voortuinen zijn zeer ruim. Dat biedt allerlei kansen. Maar de maaiveldverdieping is ongunstig ingericht: met een berging en toilet aan de gevel van de voortuin. De leefverdieping ligt op de eerste verdieping, waardoor weinig aansluiting is met de straat. 

Dit ontwerp maakt het mogelijk om met behoud van bewoners de maaiveldverdiepingen te transformeren en geschikt te maken voor hedendaagse woonvragen. Er zijn verschillende opties voor het aanpassen van de plattegronden uitgewerkt: een aanleunwoning voor een oudere/thuiswonende jongere; een grote open keuken voor een groot gezin; een kantoor/werkruimte voor een thuiskantoor. Bergingen worden opgelost aan de zijkant van de bouwblokken. De woningen winnen aan gebruiksoppervlak en de straat krijgt een programmatische relatie met de bebouwing.

Het voordeel is groot: met behoud van sociale structuren wordt de levendigheid van de straat flink vergroot. In deze transformatiestrategie krijgt iedere voortuin een eigen en aanvullende vergroening, in de vorm van een boom met kleine heg of zitgelegenheid. 

Onderdeel van toekomstperspectief Horst-West

Transformatie begane grond

Opdrachtgever Regio Parkstad / Gemeente Heerlen
Foto’s Thalia de Jong
Locatie Lange Jan Park, Heerlen
Status Finalist Prijsvraaginzending Cultuurfonds
Jaar 2023

Een herinnering aan een moment uit het verleden giet je in een standbeeld, verbeeld je in een monument, of bewaar in een tombe. Voor de stadsregio Parkstad Limburg is het echter niet zozeer het verleden dat men wil vieren via monumenten of gedenktekens, maar eerder een gedeelde toekomst waar de regio zich op dit moment naar toe beweegt. In de stadsregio zijn de (gevolgen van de) geschiedenis immers op veel plekken al zichtbaar. De grote verandering die de regio met haar inwoners aan het doormaken is, verdient het om groots gevierd te worden - en om een tastbare monument te krijgen. 

Mo(NU)ment is een actieve ondersteuning van de ontwikkelingen in de regio. Het is een proactief monument: het herinnert aan tijden die nog gaan komen. Daarnaast helpt het de bewoners bij het beleven van, en deelnemen aan, de toekomst van hun buurt. De betekenis van MO(NU)MENT zal gedurende haar bestaan gestalte krijgen: het object markeert niet een statisch en afgesloten verleden maar juist het tegenovergestelde daarvan. Het is een tastbare onderlegger voor het verzamelen van nieuwe gebeurtenissen, herinneringen, ontmoetingen, vriendschappen en levenslessen - een aaneenschakeling van momenten die bij onderdeel zullen worden van de volgende hoofdstukken in het leven in Regio Parkstad. In die hoofdstukken is, op én rondom Mo(NU)ment, nadrukkelijk plek voor de diverse en unieke gemeenschap die, ook nu al, in Rolduckerveld en de regio Parkstad woont.

Mo(NU)ment is een folly, een monument, een herinrichtingsproject en een gemeenschapsproject in één: Mo(NU)ment markeert het begin van de toekomst. Een plek voor verbinden en ontmoeten, waar het verhaal van de stad kan worden geschreven - en alvast kan worden gevierd.

een ontmoetingsmeubel

Lange Jan Mo(NU)ment

Opdrachtgever Gemeente Kerkrade
Locatie Diverse locaties in Bleijerheide, Kerkrade
Status Schetsontwerp
Jaar 2023 - 2026

Voortvloeiend uit de stedenbouwkundige studie Re-Load Kerkrade, volgde een aantal architectonische studies naar de verdichting en verrijking van het historisch lint Bleijerheiderstraat-Pannesheiderstraat.

Re-Load Kerkrade is een ontwerpend onderzoek naar de toekomst van de Bleijerheider-Pannesheiderstraat. Dit historische lint is van grote ruimtelijke en culturele betekenis, maar lijdt onder leegstand en sociale problematiek voor én achter de voordeur. Re-load Kerkrade biedt een stedenbouwkundig-programmatisch raamwerk voor de ontwikkeling van de wijk.

Door panden op strategische plaatsen in het lint op te kopen en te transformeren kan de gemeente de negatieve spiraal waarin de buurt is beland keren. Een pandsgewijze ingreep past goed bij het karakter van de straat. Programmatisch is het lint is in de loop der jaren verschraald: buurtwinkels en andere publieke functies zijn grotendeels uit het straatbeeld verdwenen. Het introduceren van nieuwe betekenis(volle bestemmingen) is de belangrijkste inzet van deze ontwerpen.

Op basis van het stedenbouwkundig onderzoek zijn en worden een aantal architectonisch verdiepende studies uitgevoerd, die in abstracte zin ook voor andere krimpgebieden als inspiratie kunnen dienen, maar in concrete zin vragen om hele nauwkeurige studie van de maatvoering van de locaties, de huidige kwaliteit van de panden en de programmatische vereisten van de toe te voegen programma’s. Dat leidt tot diverse voorstellen voor ingrepen op stedenbouwkundig strategische plekken, programmatische vernieuwing zoals zorgwoningen, woonhofjes of juist atelierwoningen, via transformatie waar mogelijk en sloop-nieuwbouw waar het echt niet anders kan.

een woonhof aan een historisch lint

Bleijerheide

Opdrachtgever gemeente Kerkrade
Locatie Dr. Ackensplein, Kerkrade
Status Schetsontwerp
Jaar 2023

Het Dr. Ackensplein was ooit het centrale marktplein van het dorp Bleijerheide (later onderdeel van gemeente Kerkrade), en speelde een belangrijke rol in het dagelijks leven. Rondom het plein lagen winkels en cafés, terwijl het plein zelf ruimte bood voor allerhande kraampjes en carnavals-festiviteiten. Dat is niet meer zo: het plein doet tegenwoordig eigenlijk alleen nog dienst als parkeerplaats.

De huidige inrichting van het Dr. Ackensplein kenmerkt zich momenteel door de volgende ruimtelijke knelpunten: Ten eerste is het Dr. Ackensplein heel erg groot, het meet ongeveer 120 bij 35 meter van gevel tot gevel, en is daarmee zelfs groter dan de Markt in het centrum van de stad Kerkrade. Ten tweede is er weinig verbinding tussen het plein en de bebouwing daaromheen: aan de oost- en de zuidzijde scheidt een autoweg de gebouwen van de betegelde vlakte. Ten derde is het plein veel te verhard en kent veel te veel parkeren.


Het ontwerp gaat uit van het versterken van bestaande kwaliteiten: al het bestaande groen op het plein wordt gehandhaafd, van natuurlijke hoogteverschillen wordt gebruikgemaakt voor de wateropvang. Daaraan worden bomen en extra groenzones toegevoegd, waardoor hittestress wordt tegengegaan. Het plein wordt onthard en klimaatadaptief ingericht. De pleinruimte wordt verkleind door haar op te delen in een viertal deelgebieden. Ieder van die delen heeft een andere functie in het verlevendigen van het plein. 

Het ontwerp start bij twee no-regret maatregelen die direct genomen kunnen worden: 1 afknippen van de Klifstraat ter plekke van de supermarkt en 2. het profiel van de Bleijerheiderstraat versmallen. Dit geeft prioriteit aan voetgangers en geeft winkels en café’s een uitloopgebied voor informele ontmoetingen of een klein terras op de zuidelijke helft van het plein, met wanden rondom het plein en openbare ruimte van gevel-tot-gevel.

Het ontwerp voor het Dr. Ackensplein vormt zo een samenhangende openbare ruimte voor Bleijerheide, waaraan een flink aantal programma’s kan worden gekoppeld. De transformatie van het plein biedt ook mogelijkheden voor het realiseren van nieuwe woningen, waarmee zowel kwantitatief als kwalitatief een bijdrage kan worden geleverd aan de volkshuisvestingsopgave.

Herontwerp voor klimaatadaptief dorpsplein

Dr. Ackensplein

In samenwerking met Studio Nauta
Foto’s Paul Swagerman
Opdrachtgever Atelier Rijksbouwmeester
Locatie Rolducerveld, Kerkrade
Status Speculatief ontwerp
Jaar 2021

In opdracht van Atelier Rijksbouwmeester werd, in samenwerking met Studio Nauta, een visie opgesteld voor de toekomst van een tweetal flats in Rolduckerveld. Uitgangspunt voor deze visie was de vraag op welke manier flexibele(re) woonprogramma’s een plek kunnen krijgen in bestaande stedelijke structuren.||De vier woonflats aan de Zonstraat in Rolduckerveld stonden bij aanvang van de studie al op de slooplijst: door een combinatie van bevolkingskrimp en het inmiddels impopulair geworden type woning in de gebouwen was er simpelweg niet genoeg vraag meer naar de appartementen. In de voorgestelde ingreep worden de flats echter niet gesloopt, maar getransformeerd tot unieke woon-werkgebouwen: Parkpaleizen. Door het uitbreken van vloeren en wanden wordt het aantal woningen in het complex verkleind (van 100 naar ongeveer 40), maar ontstaan er tegelijkertijd enorme en uniek gevormde (atelier)woningen die, niet in de laatste plaats door de vergezichten over het Limburgse heuvellandschap, een aantrekkingskracht kunnen uitoefenen op woningzoekenden uit heel Nederland - en zelfs uit het buitenland.

Alle vier de flats zijn inmiddels afgebroken: het concept van het Parkpaleis kwam helaas te laat om op deze specifieke plek van betekenis te kunnen zijn. Dat is jammer, maar maakt het Parkpaleis vooralsnog geen onhaalbare droom: in Zuid-Limburg, en ook daarbuiten, staan nog altijd honderden bijna identieke systeembouwflats die geschikt zijn voor een (experimentele) transformatie.